Geert Verbeke en Jenny Ovaere hebben oog voor de verstilde emotie, zowel dichtbij huis als in verre oorden. Met hun camera leggen ze deze in krachtig zwart-wit vast. Beelden die de straten en pleinen bevolken, getuigen van intiemere verbanden en doen een boekje open over relaties, religies en verhalen. In de tanka’s (vijfregelige van oorsprong Japanse versvorm) reikt Geert Verbeke rake bespiegelingen aan. Foto’s en tanka’s sluiten naadloos op elkaar aan, voorbij geografische en culturele grenzen. Beeldstil is een bundel met een zeer persoonlijke en dichterlijke zeggingskracht.

Waar verwondering begint

resencie door Nelleke Bos voor Meander

Elk beeld vertelt een verhaal. Elke letter maakt een geluid. Aaneengeregen letters worden woorden. Voeg de verhalen van beelden bij de klanken van taal en er ontstaat de lieflijkste melodie. In de bundel Beeldstil van Geert Verbeke en Jenny Ovaere wordt taal gecombineerd met foto"s. Deze coproductie levert een wonderlijke mix op van subtiele poëzie, in de vorm van Japanse tanka"s, en verstilde fotografie. Allerlei beelden zijn er te zien: Mariabeelden, Boeddha"s, ornamenten, dierenkoppen. Uit steen, hout, van keramiek, zout. Elke foto gaat vergezeld van een tanka: een "driedimensionaal" beeld bij een tweedimensionaal gedicht.

De foto"s laten zelfs de kleinste gezichtsuitdrukking zien, en komen daardoor tot leven. Ook de tanka"s vertellen iets kleins. Het zijn fragmenten uit levens, geïsoleerde stillevens die in hun uniek-zijn juist iets universeels weergeven. De beeldende taal van Verbeke met de verhalende foto"s van Ovaere en Verbeke vallen samen alsof ze nooit zonder elkaar bestaan hebben. Harmonie is hier het toverwoord. Fotografie en dichtkunst werken nauw samen om tot één versmolten verhaal te komen. Lees (p. 9):

niets gaat verloren

al is de geboortedag

van alle mensen

een eerste dag van sterven –

seizoenen komen en gaan

Dit woordverhaal maakt weemoedig en berustend tegelijk, het laat verdriet en relativering zien. De woorden zijn niet alleen: op de foto zien we een Nepalese geluksgodin. Is het haar aanwezigheid die geruststelt? Of is er iets anders aan de hand?

We leven in een cultuur waarin streven een belangrijke waarde is. Reiken naar meer, verder, groter, hoger. Promotie, perfectie. Meer leren, weten, kunnen in kortere tijd. Nu laten de beelden in deze bundel die andere kant zien, die wij maar al te vaak onderbelichten. Niets meer dan Zijn. Ga mee naar p. 24:

wie naar kennis streeft

zal dagelijks bijleren

zegt meester Lau-Tse

wie rustig naar Tao streeft

zal dagelijks afleren

Het beeld erbij toont een Boeddha met gesloten ogen. Naar binnen gericht. In zichzelf zijn doet beseffen dat alles er al is. Ineens lijkt reiken onzin. Verbeke bezit de kracht van uiterst rake woorden. Er heerst balans in dit gedicht. Het streven naar kennis wordt gelijkelijk gewaardeerd naast het streven naar Tao; Lau-Tse staat in het midden, zonder zich uit te spreken voor of tegen één van beide. Kies zelf, als je wilt. Ook met de regels "zoveel bakens op de weg / zoveel tekens in de geest" (p. 27) spiegelt de dicher prachtig helder de uiterlijke wereld aan de innerlijke.

Leegte

Verschillende soorten leegte passeren de revue. Er is de leegte van stille meditatie, de leegte van hongerend Afrika, de leegte van verveling in Brusselse winkelstraten, de leegte van verlies op een begraafplaats. Deze uiteenlopende ervaringen van leegte weet Verbeke telkens in vijf korte dichtregels te vangen. Paradoxaal genoeg zijn de woorden die hij kiest verre van leeg. De gedichten nodigen uit tot verwondering. Ze verrassen. Elke foto en elk gedicht vertelt een verhaal in zwart-wit, een simpele melodie. Ze tonen een leven – zonder oordeel. Het is aan de lezer om de kleuren te kiezen en de klanken te laten resoneren.

Nog eentje dan, bij de stupa van Bodnath (p. 105):

achter de wolken

straalt het oeroude zonlicht

nog zoveel beelden

zijn op het netvlies gebrand

offers voor een olifant

Drie ringen van perceptie

Een recensie door Henk Werkhoven

Tot één van de meest bijzondere uitgaven van de Vlaamse kunstenaar Geert Verbeke, kan ongetwijfeld de in de herfst van 2007 verschenen bundel Beeldstil worden gerekend; een fotoboek met tanka’s, die hij samen met zijn “soulmate” Jenny Ovaere realiseerde. Honderdzestien pagina’s etaleren hun wederzijdse bijdragen aan het fraai vormgegeven werkstuk, in zwartwit fotomateriaal dat door Geert Verbeke voorts met treffende poëtische bespiegelingen in tanka-vorm - een van oorsprong vijfregelig Japans vers, en een voorloper van de haiku – wordt aangevuld; het samensmedend tot één geheel. En het onder één noemer samenvattend: Beeldstil. Een woord dat zo uit het denkraam van Toonder"s Terpen Tijn had kunnen komen.

Beeldstil: in sierlijke letters prijkt het op het voorblad, onder de zwartwit foto van het gebeeldhouwde gezicht van een naamloze man, of vrouw. Dat met flarden spinrag gedeeltelijk overtrokken is. Op de Recoleta Begraafplaats, in Buenos Aires. Op het oog wekt het echter zo de indruk dat het een inhoud kent die tot het domein van de eindigheid, en de vergankelijkheid van het bestaan behoort. Beeldstil:als een variatie op, en een verwijzing naar, doodstil. Maar dit is zondermeer misleidend, en zelfs paradoxaal, zoals bij het openslaan al snel duidelijk wordt. Beeldstil bruist namelijk van het leven, blijkens de tanka op blz.. 49, bijvoorbeeld, als onderschrift bij de door Jenny Ovaere genomen foto van Nandi, het rijdier van Shiva in Madurai, India. (2006):

op houten klompen

buigen voor de grote stier-

met schrille kreten

een lijsttrommel bespelen

de toehoorders huiveren

Beeldstil is een ode aan het leven, en een stilstaan daarbij, in verbazing en verwondering, in dankbaarheid en in vreugde. Dat leven en dood nu eenmaal onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, is slechts één deel van Beeldstil. Aandoenlijk verwoord in, onder meer, het tafereel, dat door Geert Verbeke op foto werd vastgelegd op de Begraafplaats Hoog Kortrijk. Waar een droevig ogende, en versleten, teddybeertje op een grafsteen, met een ingehouwen maan en sterren, zit:

heel stil vertellen

dat het beertje op de maan

de sterren aanraakt –

toch nog niet goed begrijpen

waarom dit afscheid er kwam

- Beeldstil, blz. 16.

“Verstilde emotie,” is een rake typering die Geert Verbeke en Jenny Ovaere zelf meegeven, op de achterzijde van hun bundel. Of dit nu voor het stilte-moment op de Hoog Kortrijkse Begraafplaats geldt, dan wel voor het lawaaiige gebeuren nabij een Indiase tempel. In alle gevallen zijn de afbeeldingen en woorden, die de verscheidenheid aan emoties tonen, voor éven in de tijd stilgezet. Of buiten dè tijd geplaatst; waar hectiek niet zelden de scepter zwaait. Op deze wijze reikt Beeldstil ook een moment van bezinning aan, van overpeinzing en een stilte, om het innerlijk leven weer eens te toetsen, aan de wèrkelijke waarden van het bestaan.

Toch is er nog iets anders, iets vreemds, met deze bundel aan de hand: het is opgebouwd uit lagen. Of wellicht dat deze als “ringen” opgevat kunnen worden. De sleutel hiervan schuilt in de woorden die Geert Verbeke op de laatste pagina, in de colofon, noemt: “De waarnemer is het waargenomene…”

Het begint bij degene die de inhoud van het boek aandachtig bekijkt, en leest. Hij, of zij, vormt zo de eerste laag (of “ring”) De waarnemer, of waarneemster, neemt de tanka’s en foto’s waar, die de tweede laag, (of “ring”) vormen. Deze op hun beurt nemen in alle gevallen de (denkbeeldige of uiterlijke) waarneming van een kunstenaar waar, de derde laag (of “ring”) èrgens in de tijd waarin deze zijn waarneming in een (religieus) creatieve uiting vastlegde. Of zichtbaar deed zijn. De “verstilde emotie” wordt op deze wijze zelfs een drieluik. Bewust of onbewust zo gecreëerd? Het voorwoord van Beeldstil, door Geert Verbeke geschreven, zou een volgende aanwijzing hiervoor kunnen bevatten. Model staat een Buddhistische parabel, voor het eigen verhaal waarin drie klankschalen, variërend in grootte, centraal staan, als de basis voor die éne, met drie gegraveerde ringen. Vertoont Beeldstil op een soortgelijke wijze drie ringen? Het zijn zo van die vragen die de bundel oproept. Als alweer een handreiking; in bewust-wording of in bewust-zijn.

Honderdvier foto’s en even zovele tanka’s telt Beeldstil in totaal. De foto’s zijn echter niet evenredig verdeeld. Jenny Ovaere droeg, welgeteld, er vijfendertig aan en Geert Verbeke’s bijdrage bedraagt maar liefst het bijna dubbele daarvan. En de reden? – de foto’s doen immers, voor een fotografisch ongeschoolde, niet voor elkaar onder – Misschien is die er ook wel niet. Maar van wie, welke bijdrage dan ook is, het merendeel van de getoonde foto’s laten beelden, dan wel beeldhouwwerken zien: het centrale thema beeld en afbeelding omlijstend. Zo zijn er de Christelijke heiligenbeelden, zij aan zij met de Buddha’s en (Zen)Buddistische beelden, de Afrikaanse beelden en voorstellingen uit de rijke Hindoeïstische mythen. Stenen beelden, bronzen beelden, houten beelden, plastieke beelden, en kruisbeelden onder meer. Beeldstil toont nagenoeg alle denkbare vormen daarvan.

De foto’s in Beeldstil zijn gemaakt op de al dan niet gemeenschappelijke reizen van Geert Verbeke en Jenny Ovaere, en overspannen een periode van vijftien jaar. Met het accent op 2006 en 2007. In chronologische, maar niet in afgebeelde, volgorde omvatten deze:

Kenya (1993), Frankrijk (1995, 2007), Mongolië (1996), Nepal (1999, 2006, 2007), Vietnam (2001), Rusland (2003), India (2006), Argentinië (2006) en dichter bij huis: Vlaanderen (2005-2008)

Ook de keuze van beiden om de foto’s in zwartwit af te beelden roept wat vragen op. Gezien de verzorgde uitgave door hun uitgeverij, A3 boeken, valt een budgettair gegeven, als reden, af. Zwartwit is dus een bewuste keuze. Om de kunstzinnigheid van het fotowerk te vergroten? Of om de inkleuring ervan aan de verbeeldingskracht van de kijker over te laten? Is er een associatie met het yin-yang symbool? Waarin zowel de schaduw- als de zonzijde van dezelfde heuvel zijn vervat? Zowel zwart als wit zijn per definitie geen kleuren. Toch worden zij als zodanig wel ervaren en genoemd. In de westerse wereld is zwart een sombere “kleur,” die gedachten oproept aan de dood en aan de duisternis, aan een diepste rouw en verlatenheid. Wit daarentegen symboliseert voor velen: reinheid en zuiverheid, vreugde, blijdschap en leven.

Is er daarom voor zwartwit gekozen? Niet vanwege de tegenstelling maar om te accentueren dat alles één is; dat het ene niet zonder het andere kan bestaan? Overigens is wit in menig Oosters land, zoals in China bijvoorbeeld, “de kleur” die de dood symboliseert. En daarbij, zó zwartwit zijn de foto’s in Beeldstil nu ook weer niet. Véle tonen grijs lijken woordloos een (Zen)Buddhistische weg van het midden te wijzen. Maar hoe dan ook: de verbeeldingskracht wordt zéker, door welke afbeelding dan ook in Beeldstil geprikkeld.

Honderdvier tanka’s telt Beeldstil –En deze zijn allen van de hand van Geert Verbeke. In zijn eigen, en kenmerkende, stijl geschreven; zonder hoofdletters of interpunctie. Ze tonen evenwel de vaardigheid van een auteur en dichter die inmiddels, in veertig jaar tijd, al zo’n achtenveertig boeken op zijn naam heeft staan. Van onder meer sprookjes, (haiku en tanka) poëzie, (reis)verhalen, haibuns, essays en een roman. Naast, en naar schatting, een honderden publicaties in véle verzamelbundels en zijn eigen columns in uiteenlopende (muziek)bladen. Een bezield en gedreven woordkunstenaar, die tevens al decennia lang actief is als beeldend kunstenaar, fotograferend en schilderend, en als een toonkunstenaar, die véle op klankschalen gebaseerde cd’s realiseerde, als solist of in samenwerking met andere musici. Tezamen met Jenny Ovaere publiceerde hij eerder: Hoor het Maanlicht, reisverhalen en tekeningen (Empty Sky, 2001) ADA, 100 haiku’s en 48 kleurenfoto’s, (Empty Sky, 2004) en ANTA, haiku’s en foto’s (Empty Sky 2007)

En Beeldstil?:

alles is geluid

beluiken blijven beeldstil

licht doorstraalt alles

- Voorwoord, blz. 5

Vanuit dé stilte komt hij tevoorschijn en schrijft, dicht, fotografeert, schildert, musiceert en wat nog allemaal méér, en verdwijnt dan weer, voor één moment, of voor iets langer, in diezelfde stilte. Het licht gaat aan en uit. En het geluid is dè trilling die de oerklank zelf voortbrengt. Door drie gegraveerde ringen gedragen.

hoe diep is leegte

en hoe leeg is de diepte –

jouw meditatie

kent de volmaakte stilte

in een wereld vol lawaai

- Beeldstil, blz. 29.

Het mag duidelijk zijn, dat Beeldstil géén boek is, dat zich in een kwartiertje tijd laat consumeren. Ook al is het binnen dat tijdsbestek te doorlopen. Er is véél dat de beide samenstellers aanreiken, dat zich pas na herhaaldelijk ter hand nemen openbaart. En al de vragen die het oproept? Niet zelden ligt in de vraag zelf, hèt antwoord al besloten. Beeldstil is zonder meer een aanrader, en dan vooral voor hen die het werk van Geert Verbeke, met of zonder Jenny Ovaere, nog niet kennen!

Zinweb-recensie door Robert Koorneef

Geert Verbeke en Jenny Ovaere geven een inkijk in hun waarneming en in de uitdrukking van emotie die in tanka’s verwoord worden. Geert Verbeke is haikuïst en ik ga er van uit dat hij voor de teksten zorg draagt. De foto’s zijn met zorg genomen. De ballerina die op pagina 69 op één been balanceert interfereert met de metershoge kraan vlak naast haar. De tanka erbij gaat aan dat samenspel voorbij, waar de foto ernaast (een Nepalees joch tussen tempelbeelden) juist door de tanka wordt versterkt.

Soms versterken beelden elkaar: Argentijnse krachtbillen waar gelukszusters van dromen en komen worden versterkt door Kortrijkse billen en voeten van tederheid op de pagina ernaast – de wellustige ruiter en de krachtmens leiden tot tranen van ontroering; ik zie in gedachten de brede lach van geluk van een geliefde als haar orgasme zich heeft laten gelden.

Kortrijk overheerst in de foto’s, het is nét teveel. Andere Belgische en wereldsteden zijn in evenwicht, van Ulan Bator en Bodnath via Brussel, Sint Petersburg (prachtig!) en Parijs naar Humahuaca en Buenos Aires. Een boek om in te kijken, bij te mediteren, een boek vooral om door geráákt te worden. Het maakte me stil en gaf me ook impulsen voor eigen fotowerk. Het boek verdient een plaats in stiltecentra.